Sáng sớm ở đầu phố An Ninh, từng lò đất nung nhỏ nghi ngút khói, chủ quán múc bột gạo vào từng khuôn rồi đậy nắp hấp chín — chiếc bánh tròn nhỏ này ngon hay không, bí quyết không nằm ở bột, mà ở chiếc khuôn đất dưới chân đã nung từ đất sét mấy chục năm nay và vẫn còn được dùng.
Thợ gốm Chăm học nghề từ các làng Kinh ven biển, khuôn đất họ nung ra trở thành ký ức chung của cả dải duyên hải Trung Nam Bộ
Bài viết chuyên đề của VnExpress Du lịch "Bánh căn - 'linh hồn' của ẩm thực đất Ninh Thuận" cho biết cụ thể chiếc lò này "do bàn tay khéo léo của thợ gốm Bàu Trúc, Ninh Thuận làm ra", và có thể đây là nơi duy nhất cả nước còn sản xuất khuôn bánh căn — cũng bài báo này truy nguồn gốc món ăn về "món ăn Chăm của Ninh Thuận". Nhiều trang du lịch độc lập (lofita.vn, ilaca.vn, top10phanrang.com, hellophanrang.com) xác nhận chéo truyền thuyết xuất xứ: thợ gốm Chăm học cách làm bánh gạo từ các làng Kinh ven biển (Mỹ Tường, Dư Khánh, Ninh Chữ), rồi dùng nghề gốm ngàn năm của mình để nung ra khuôn đất riêng. Mục từ "Bánh căn" trên Wikipedia tiếng Việt xác nhận đây là món ăn chung của Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận.
Nói thật: làng gốm Bàu Trúc, nơi sinh ra chiếc khuôn, không nằm trong địa phận thành phố Phan Rang, và niên đại ra đời cũng không có sử liệu ghi chép
Cần nói thật rằng làng gốm Bàu Trúc về hành chính thuộc Thị trấn Phước Dân, Huyện Ninh Phước — không nằm trong 12 phường 1 xã của thành phố Phan Rang — dù chỉ cách trung tâm thành phố khoảng 10 km về phía tây nam, tạo thành vùng lõi nơi nghề gốm Chăm và ẩm thực Phan Rang đan xen vào nhau. Đây chính là điểm khác biệt then chốt khi danh sách món này trùng với Nha Trang (đã có mục nt-banh-can trong bộ sưu tập) và Phan Thiết: dù Nha Trang, Đà Lạt và nhiều nơi khác cũng dùng đúng loại khuôn đất này để làm bánh căn, bản thân chiếc khuôn chỉ đến từ một nguồn duy nhất. Bài báo của VnExpress cũng thẳng thắn thừa nhận niên đại chính xác của món này "không có sử liệu ghi chép", mục này không tự bịa ra năm ra đời. Về nước chấm, phiên bản Phan Rang thường trộn nước mắm với nước sốt đậu phộng, khác một chút so với nước chấm ngọt cay thường thấy ở phiên bản Nha Trang.
Ăn sao cho đúng điệu
- Bánh Căn Bánh Xèo Vinh ở góc phố An Ninh, phường Văn Hải (cũ), giao với phố 16 Tháng 4, là quán lâu năm được nhiều nơi xác nhận chéo.
- Muốn xem tận mắt công đoạn nung khuôn, có thể lái xe khoảng 10 km từ trung tâm Phan Rang đến làng gốm Bàu Trúc, Thị trấn Phước Dân, Huyện Ninh Phước.
- Nhớ nhờ quán trộn nước mắm với nước sốt đậu phộng trong chén chấm — đó là chi tiết then chốt của cách ăn địa phương.
Nhìn thẳng vào gốc tích của chiếc khuôn này
- Làng gốm Bàu Trúc về hành chính không thuộc địa phận thành phố Phan Rang, mục này nêu đúng vị trí của nó ở Thị trấn Phước Dân, Huyện Ninh Phước.
- Niên đại chính xác của món này không có sử liệu ghi chép, mục này không bịa ra năm cụ thể hay câu chuyện khởi nguồn.
- Nha Trang, Phan Thiết cũng ăn món này, nhưng khuôn đất chỉ đến từ một nguồn duy nhất — đó là điểm khác biệt then chốt giữa các danh sách trùng lặp.
Mở nắp khuôn đất, chiếc bánh gạo bật ra mang theo chút hương đất nung thoang thoảng — mùi hương ấy thực ra đến từ ngôi làng Chăm cách đó mười cây số, nơi người thợ vẫn tự tay nặn và nung đất đến tận hôm nay. Đằng sau bữa sáng thường ngày của người Phan Rang là cả một chuỗi nghề thủ công chưa từng đứt đoạn.