Trên sạp hàng ở chợ, từng khối đường kết tinh trắng ngà chất thành đống nhỏ, hình dáng giống hệt lát cắt lá phổi, đây chính là thứ mà người Quảng Ngãi gọi là "đường phổi" — từ thế kỷ 19 đã theo cảng của vùng đất này ra khơi, bán sang Pháp, Trung Quốc, Nhật Bản, chỉ có điều cảng xuất khẩu chính xác của nó thì nay không còn nói rõ được nữa.
Cơ quan nhà nước và báo chính thống cùng xác nhận chéo sản phẩm đường mía tiêu biểu của Quảng Ngãi
Chuyên mục văn hóa trên trang chính thức phường Cẩm Thành thuộc thành phố Quảng Ngãi (camthanh.quangngai.gov.vn) và Tạp chí Du lịch TP.HCM (tcdulichtphcm.vn) cùng xác nhận chéo, văn hóa đường mía Quảng Ngãi đã hưng thịnh từ thế kỷ 19. Đường phổi cùng kẹo gương, mạch nha được gọi chung là ba đặc sản đường lớn của Quảng Ngãi, từ thế kỷ 17 đã xuất khẩu qua các cảng như Hội An, Cổ Lũy, Sa Cần, Sa Huỳnh sang Pháp, Trung Quốc, Nhật Bản, là mặt hàng thương mại quan trọng trong lịch sử ẩm thực Quảng Ngãi.
Nói thật: cảng xuất khẩu truyền thống Cổ Lũy có ghi chép hành chính không thống nhất, bảng này chuyển sang dùng chợ làm điểm neo
Cần nói thật rằng khi kiểm chứng địa giới hành chính, phát hiện các nguồn ghi chép không thống nhất về cảng Cổ Lũy (Cổ Lũy, cửa sông Trà) — một nguồn nói thuộc phường Nghĩa Phú (phường Nghĩa Phú) của thành phố Quảng Ngãi, một nguồn khác nói thuộc xã Nghĩa Phú (xã Nghĩa Phú, huyện Tư Nghĩa) của huyện Tư Nghĩa, bảng này chưa thể xác nhận độc lập bên nào chính xác. Để tránh đặt sai tọa độ vào một địa điểm có tranh cãi về địa giới hành chính, bảng này chuyển sang dùng chợ Quảng Ngãi, nằm trong phạm vi địa phận thành phố đã xác định rõ ràng, làm điểm bán lẻ đại diện, không cố xác định địa giới hành chính của cảng Cổ Lũy, cũng không suy đoán nơi sản xuất chính xác. Cùng chung bối cảnh "bộ ba huyền thoại đường mía của Quảng Ngãi" với kẹo gương và mạch nha, ba món hoàn toàn khác nhau về hình thức sản phẩm (khối đường kết tinh so với miếng kẹo đậu phộng trong suốt so với mạch nha sánh lỏng) và kỹ thuật chế biến, bảng này nêu đúng ba món cùng chung mạch văn hóa đường mía nhưng độc lập với nhau, không thay thế lẫn nhau.
Mua sao cho đúng điệu
- Chợ Quảng Ngãi và các điểm bán lẻ tập kết khác phổ biến có bán, thích hợp chọn mua tại chỗ.
- Kết cấu khá cứng, dai, cách ăn truyền thống là kèm trà nóng hoặc ngậm cho tan dần.
- Muốn tìm hiểu sâu hơn về lịch sử thương mại đường mía, có thể đối chiếu cùng hai mục kẹo gương, mạch nha trong bảng này.
Nhìn thẳng vào gốc tích của khối đường này
- Các nguồn ghi chép không thống nhất về địa giới hành chính của cảng xuất khẩu truyền thống Cổ Lũy, bảng này chưa xác nhận độc lập được, không suy đoán nơi sản xuất chính xác.
- Để tránh đặt sai tọa độ vào địa điểm có tranh cãi, bảng này chuyển sang dùng chợ Quảng Ngãi, nằm trong phạm vi địa phận thành phố đã xác định rõ, làm điểm bán lẻ đại diện.
- Cùng kẹo gương, mạch nha được gọi chung là "bộ ba huyền thoại đường mía của Quảng Ngãi", nhưng ba món hoàn toàn khác nhau về hình thức và kỹ thuật, được ghi nhận độc lập.
Ngậm một khối đường phổi trong miệng, vị ngọt tan dần, khối đường này không nói rõ được xuất xứ từ cảng nào chính xác, nhưng những con thuyền buôn ra khơi vào thế kỷ 19 ấy, chở đúng vị ngọt được nấu ra từ chính mảnh đất này.