Vào dịp lễ hội, bếp lửa trong trai đường của Tòa Thánh Cao Đài không tắt, hết nồi này đến nồi khác nấu ra hàng vạn suất cơm chay, phục vụ miễn phí cho tín đồ và du khách; những ngày thường, các quán cơm chay trên khắp các con phố trong thành phố Tây Ninh cũng đều đặn mở cửa mỗi ngày. Nghệ thuật chế biến món chay này chính thức được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022, là câu chuyện ẩm thực tôn giáo cần được viết một cách thận trọng nhất mà bảng này từng ghi nhận cho đến nay.
Được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022, việc cho phép nêm hành tỏi là điểm khác biệt rõ ràng với món chay nhà chùa
Ngày 12 tháng 1 năm 2022, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký Quyết định số 75/QĐ-BVHTTDL, đưa 'Nghệ thuật chế biến món ăn chay Tây Ninh' vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, xếp vào loại hình 'tri thức dân gian' và 'nghề thủ công truyền thống', cơ sở dữ liệu chính thức của Cục Di sản văn hóa Việt Nam (dsvh.gov.vn) cùng báo chủ lưu Thanh Niên, VietnamPlus xác nhận chéo. Hồ sơ di sản chính thức đặc biệt chỉ ra một điểm khác biệt then chốt: cách nấu ăn của đạo Cao Đài cho phép dùng hành, tỏi để nêm nếm, trong khi truyền thống món chay Phật giáo Bắc tông nói chung phần lớn kiêng hành tỏi (kiêng ngũ vị tân), đây chính là căn cứ cụ thể cho thấy món chay Tây Ninh khác với món chay nhà chùa phổ biến trên cả nước. Các kỹ thuật tiêu biểu được hồ sơ chính thức liệt kê bao gồm: món chay tạo hình giả mặn (gà phượng hoàng, tôm, chả cuốn), cà ri khoai môn, bánh xèo bông chuối, mít non chế biến nhiều kiểu, đậu hũ khô và các chế phẩm đậu lên men, cùng nem cuốn làm từ vỏ bưởi và đu đủ xanh — công thức nem cuốn này trùng khớp cao với món nem bưởi cũng được bảng này ghi nhận.
Nói thật: địa chỉ Tòa Thánh không nằm trong địa phận thành phố, đạo Cao Đài không phải nhánh của Phật giáo
Cần nói thật hai điều. Thứ nhất, đạo Cao Đài tên đầy đủ là 'Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ', được sáng lập tại Tây Ninh năm 1926, là tôn giáo bản địa do người Việt sáng lập, giáo lý chủ trương dung hợp tam giáo Nho, Phật, Lão, nhưng bản thân đây là một tôn giáo mới được sáng lập độc lập, không phải nhánh của Phật giáo, cũng không phải Hồi giáo, khi viết bài không được phân loại nhầm. Thứ hai, Tòa Thánh Tây Ninh (Tòa Thánh Cao Đài) về mặt hành chính nằm ở phường Long Hoa, thị xã Hòa Thành, cách trung tâm thành phố Tây Ninh khoảng 4 km, không nằm trong địa phận thành phố Tây Ninh. Lý do đưa vào bảng này là: phạm vi công nhận di sản này bao trùm toàn bộ văn hóa ẩm thực chay của tỉnh Tây Ninh, không chỉ giới hạn riêng ở Tòa Thánh, trong địa phận thành phố cũng có các trai đường và quán cơm chay hoạt động thường ngày phổ biến, thêm vào đó Tòa Thánh với vai trò là trung tâm của đạo Cao Đài chính là nguyên nhân chủ yếu khiến bên ngoài nhận thức 'Tây Ninh = xứ sở cơm chay', bảng này giữ lại và nêu đúng địa chỉ chính xác của Tòa Thánh không nằm trong địa phận thành phố. Còn về quy định ngày chay của tín đồ (các cách nói phổ biến như nhị trai, tứ trai, lục trai, thập trai), một số tài liệu nội bộ đạo có nêu chi tiết khác nhau về ngày chay nhưng chỉ thấy ở một nguồn duy nhất, bảng này không xem là quy định phổ biến, mô tả chính thức thống nhất dùng từ 'món chay'.
Ăn sao cho đúng điệu
- Vào các dịp lễ lớn (như mùng 9 tháng Giêng âm lịch, Hội Yến Diêu Trì Cung dịp Trung thu), đến trai đường Tòa Thánh có thể trải nghiệm quy mô phục vụ miễn phí.
- Ngày thường có thể chọn các quán cơm chay hoạt động thường xuyên trong thành phố Tây Ninh, ngày nào cũng ăn được các kỹ thuật tiêu biểu.
- Món chay tạo hình giả mặn, mít non chế biến nhiều kiểu, nem cuốn vỏ bưởi đu đủ xanh là các món tiêu biểu được hồ sơ chính thức công nhận, đáng để lưu ý.
Nhìn thẳng vào gốc tích của nghệ thuật chế biến món chay này
- Đạo Cao Đài là tôn giáo bản địa Việt Nam được sáng lập tại Tây Ninh năm 1926, không phải nhánh của Phật giáo, cũng không phải Hồi giáo.
- Địa chỉ chính xác của Tòa Thánh Cao Đài ở phường Long Hoa, thị xã Hòa Thành, không nằm trong địa phận thành phố Tây Ninh.
- Chi tiết về ngày chay của tín đồ, các nguồn nói không thống nhất, mô tả chính thức của bảng này thống nhất dùng từ 'món chay', không đưa vào những khác biệt nội bộ đạo chưa được xác thực.
Múc một muỗng món chay còn nóng hổi trong trai đường, hương thơm của hành tỏi lặng lẽ tiết lộ sự khác biệt với món chay nhà chùa thông thường — gốc rễ của nghệ thuật chế biến này bén ở Tòa Thánh, cách địa phận thành phố Tây Ninh 4 km, nhưng đã sớm len lỏi vào bàn ăn thường ngày của cả tỉnh Tây Ninh qua chính hương hành tỏi thoang thoảng ấy.