Nắp chõ tre vừa mở ra, xôi năm màu đỏ, đen, vàng, trắng, tím xếp lớp bốc hơi nghi ngút, đây là món xôi không thể thiếu trên mâm cỗ cưới hỏi, ma chay, lễ tế của người Tày, Nùng — mỗi màu sắc đều ẩn chứa một loại cây nhuộm màu riêng và một ý nghĩa dân gian được truyền qua bao thế hệ.
Cơ quan nhà nước và báo chính thống xác nhận chéo món xôi truyền thống của người Tày, Nùng
Báo Đảng bộ tỉnh Cao Bằng, cổng thông tin điện tử của tỉnh và báo Nhân Dân (cơ quan ngôn luận Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam) cùng xác nhận chéo rằng xôi ngũ sắc là món xôi truyền thống của người Tày, Nùng, tượng trưng cho sự đoàn kết dân tộc, có mặt tại các phường xã, chợ và lễ hội trên toàn tỉnh Cao Bằng, không có tranh cãi giới hạn riêng cho một huyện nào. Phiên bản Cao Bằng có bằng chứng cụ thể về cây nhuộm màu và giống lúa: màu đỏ nhuộm bằng lá chắm ché, màu đen nhuộm bằng lá sâu sâu, màu vàng lấy từ cánh hoa Bjoóc phón nở vào mùa xuân, giống nếp dùng là giống nếp Pì Pất bản địa, và gắn liền trực tiếp với các nghi lễ sinh nở, tang ma, thuộc mạch tập tục ẩm thực gốc trong đời sống và tín ngưỡng thường ngày của người Tày, Nùng, chứ không đơn thuần là món trưng bày dịp lễ hội.
Nói thật: sự phân biệt "quê gốc so với phiên bản du nhập du lịch" với món cùng tên đã có ở Sa Pa trong bộ sưu tập này
Cần nói thật rằng bộ sưu tập này đã ghi nhận thành phố Sa Pa cũng có món cùng tên "xôi ngũ sắc", mục đó tự thừa nhận trong ghi chú rằng "không phải Sa Pa sáng tạo ra hay truyền thống của người H'Mông, mà là món xôi gốc Tày được các chợ du lịch đưa vào để đáp ứng nhu cầu du khách". Ngược lại, Cao Bằng chính là quê hương thực sự nơi người Tày, Nùng đã sinh sống từ bao đời, phiên bản được ghi nhận ở mục này có bằng chứng cụ thể và khác với Sa Pa về cây nhuộm màu, giống lúa và nghi lễ dân gian đi kèm, thuộc mạch bản địa gốc chứ không phải phiên bản được du nhập vào để phục vụ thị trường du lịch. Nói đơn giản, xôi ăn ở Sa Pa là "món xôi gốc Tày được chợ du lịch vùng núi Tây Bắc đưa vào để đáp ứng du khách", còn xôi ăn ở Cao Bằng mới là "tập tục ẩm thực thường ngày của người Tày, Nùng ngay tại quê hương biên giới Đông Bắc", hai nơi dùng màu sắc và loại cây nhuộm cũng chưa chắc hoàn toàn giống nhau, bảng này không cố gộp chung thành một công thức duy nhất.
Ăn sao cho đúng điệu
- Các phường xã, chợ và dịp lễ hội trên toàn tỉnh Cao Bằng là nơi dễ ăn được xôi hấp nóng nhất.
- Cách ăn truyền thống thường trộn thêm muối vừng, đậu phộng giã để tăng thêm hương thơm.
- Nếu gặp đúng dịp cưới hỏi, ma chay của người Tày, Nùng thì đây là cơ hội trực tiếp nhất để tìm hiểu tập tục địa phương.
Nhìn thẳng vào gốc tích của món xôi này
- Bộ sưu tập này đã ghi nhận thành phố Sa Pa có món cùng tên, mục đó tự thừa nhận là phiên bản được chợ du lịch đưa vào sau này, không phải truyền thống người H'Mông.
- Cao Bằng mới là quê hương thực sự nơi người Tày, Nùng sinh sống từ bao đời, phiên bản ở mục này có bằng chứng cụ thể về cây nhuộm màu và giống lúa.
- Cây nhuộm màu và giống gạo của hai nơi chưa chắc giống nhau, bảng này không cố gộp chung thành một công thức duy nhất.
Một miếng xôi ăn được năm màu sắc, cũng ăn được cả sự tỉ mỉ qua bao thế hệ của người Tày, Nùng với cây nhuộm màu và giống lúa — chõ xôi này đựng không phải cách bày biện cho du khách xem, mà là lối sống chưa từng rời khỏi quê hương biên giới Đông Bắc.