Bên cầu Ốc, phường Lộc Hạ, nồi hấp nhà nào nhà nấy đều thoảng mùi thơm của nếp nhuộm lá gai, từng chiếc bánh màu xanh đen bọc nhân hạt bàng bên trong — đây là món bánh sinh ra và lớn lên ngay tại Nam Định, có tuổi đời già hơn cả trăm năm so với cái tên thương hiệu sau này làm nó nổi tiếng.
Báo Đảng bộ tỉnh ghi rõ nghề bắt nguồn ngay trong thành phố, nhân hạt bàng là đặc trưng riêng của Nam Định
Báo Nam Định (báo Đảng bộ tỉnh, cơ quan nhà nước) ghi rõ, bánh gai bắt nguồn từ vùng Cầu Ốc thuộc phường Lộc Hạ (nay thuộc địa phận thành phố Nam Định), nơi từ xưa đã trồng nhiều lá gai, nhân bánh có đặc trưng là hạt bàng, là nghề truyền thống bắt nguồn ngay trong địa phận thành phố, không phải món du nhập từ huyện lân cận. Một bài viết khác của báo Thanh Niên (báo chủ lưu) ghi lại, năm 1978 bà "Bà Thi", người gốc Nam Định từng sống ở Sài Gòn, mang công thức về quê truyền cho thợ Bình ở phố Hoàng Ngân làm gia công, còn Bà Thi tự mình đi bán rong ở phố Trần Hưng Đạo, dần trở thành thương hiệu nổi tiếng.
Nói thật: "nguồn gốc nghề Cầu Ốc" và "thương hiệu Bà Thi" là hai mạch chuyện khác nhau
Cần nói thật rằng "Cầu Ốc" là nguồn gốc địa lý và cội rễ nghề trăm năm của chiếc bánh này, được truyền lại từ xưa ngay trong phường Lộc Hạ của thành phố; còn "Bà Thi" là tên thương hiệu chỉ xuất hiện sau năm 1978, hai điều này thường bị du khách phương xa nhầm lẫn với nhau, nhưng bảng này nêu rõ đây là hai mạch chuyện khác nhau, không nên nhầm "Bà Thi" là bản thân nghề trăm năm. Ngoài ra cần nêu thật, thành phố Thanh Hóa trong bộ sưu tập này đã ghi nhận món cùng loại bánh gai là "bánh gai tứ trụ", nhưng phiên bản Thanh Hóa theo công thức làng khác, không thấy đặc trưng nhân hạt bàng, hai bên có thể phân biệt rõ ràng qua nhân bánh và bối cảnh nghề trong/ngoài thành phố, được xác định không trùng lặp.
Ăn sao cho đúng điệu
- Vùng Cầu Ốc, phường Lộc Hạ là nơi khởi nguồn nghề, các tiệm bánh khác trong thành phố cũng phổ biến có bán.
- Cách ăn truyền thống là bóc lá ăn trực tiếp, cảm nhận hương thơm của nếp lá gai và hạt bàng.
- Hạn sử dụng khá dài, thích hợp làm quà mang theo đường xa.
Nhìn thẳng vào gốc tích của chiếc bánh này
- "Cầu Ốc" là nguồn gốc địa lý và nghề nghiệp, "Bà Thi" là tên thương hiệu chỉ xuất hiện sau năm 1978, hai mạch chuyện này không nên nhầm lẫn với nhau.
- Đã đối chiếu thật với bánh gai tứ trụ của Thanh Hóa trong bộ sưu tập này, công thức làng và đặc trưng nhân bánh khác nhau, xác định không trùng lặp.
- Nghề bắt nguồn rõ ràng ngay trong phường Lộc Hạ thuộc địa phận thành phố Nam Định, độ chính xác định vị địa lý cao hơn phần lớn các món khác trong danh sách này.
Bóc một lớp lá gai, mùi thơm của nếp xộc lên mũi, vị bùi của hạt bàng tan dần trong miệng, chiếc bánh này chứa đựng công thức mà bao thế hệ người Lộc Hạ giữ gìn bên cầu Ốc — cái tên "Bà Thi" có thể nổi tiếng hơn, nhưng gốc rễ thật sự vẫn luôn cắm sâu trong mảnh đất thành phố này.